اگر شرایط به‌گونه‌ای است که چاره‌ای جز استفاده از لامپ مهتابی برای رشد گیاهان ندارید، چند ترفند ساده می‌تواند به شما کمک کند. اول اینکه لامپ را تا جایی که ممکن است به گیاه نزدیک کنید؛ حداکثر ۱۵ سانتی‌متر بالای تاج گیاه. دوم اینکه حتماً از بازتابنده‌های نوری مثل فویل آلومینیوم در اطراف گلدان استفاده کنید تا نوری که به اطراف پراکنده می‌شود، دوباره به گیاه برگردد. سوم هم اینکه ترکیبی از لامپ‌های مهتابی با نور سرد (۶۵۰۰ کلوین) و نور گرم (۲۷۰۰ کلوین) را کنار هم بگذارید تا طیف وسیع‌تری از نور مورد نیاز گیاه را پوشش دهید.

با این حال، اگر به فکر راه‌اندازی یک گلخانه کوچک خانگی یا پرورش گیاهان خاص هستید، باید بدانید که دوران استفاده از لامپ مهتابی برای رشد گیاهان حرفه‌ای به سر آمده است. امروزه سیستم‌های LED رشد گیاه با ارائه طیف کامل نور و مصرف بهینه انرژی، انقلابی در این حوزه ایجاد کرده‌اند. در این سیستم‌ها، مسئله برق و اتوماسیون گلخانه به سادگی قابل مدیریت است و شما می‌توانید با خیال راحت، چرخه نوردهی را کنترل کنید. وقتی صحبت از احداث یک گلخانه یا حتی یک تراریوم پیشرفته به میان می‌آید، نباید از نقش پوشش گلخانه غافل شد. جنس پوشش می‌تواند تأثیر مستقیمی بر کیفیت نوری که از بیرون به داخل می‌تابد داشته باشد. 

چرا گیاه من با وجود لامپ مهتابی قدیمی، رنگ می‌بازد؟

حتماً برایتان پیش آمده که یک لامپ مهتابی سفید یا آبی رنگ بالای سر گیاهتان نصب کرده‌اید، اما بعد از چند هفته، گیاه شما به جای اینکه جان بگیرد، رنگ باخته و کش آمده است. دلیل این پدیده به سادگی به علم طیف نوری برمی‌گردد. لامپ‌های مهتابی قدیمی یا فلورسنت معمولی، عمدتاً در طیف نور سبز و زرد نور تولید می‌کنند . جالب است بدانید که گیاهان، نور سبز را جذب نمی‌کنند و آن را بازتاب می‌دهند (برای همین ما برگ‌ها را سبز می‌بینیم). بنابراین، این نور عملاً در چرخه فتوسنتز بی‌استفاده است.

از طرف دیگر، دو طیف کلیدی برای رشد گیاه وجود دارد: نور آبی با طول موج ۴۳۰ تا ۵۰۰ نانومتر و نور قرمز با طول موج ۶۶۰ تا ۷۳۰ نانومتر . نور آبی مستقیماً روی رشد رویشی و تولید کلروفیل تأثیر می‌گذارد و باعث می‌شود گیاه ساقه‌های محکم و برگ‌های درشت تولید کند. نور قرمز هم برای گلدهی و میوه‌دهی ضروری است. مشکل لامپ مهتابی اینجاست که این طیف‌های حیاتی را یا به میزان کافی ندارد یا با شدت بسیار پایین منتشر می‌کند.

اگر از لامپ مهتابی استفاده می‌کنید و گیاهتان رنگ می‌بازد، به این معنی است که گیاه برای دستیابی به نور دچار “اتیولاسیون” یا رشد ساقه‌ای شده است. در این حالت، گیاه انرژی خود را صرف بلند شدن می‌کند تا شاید به منبع نوری غنی‌تری برسد و به همین دلیل برگ‌های جدید کوچک و رنگ پریده هستند. به‌طور خلاصه، لامپ مهتابی می‌تواند جلوی مرگ گیاه را بگیرد، اما هرگز نمی‌تواند جایگزین یک لامپ تخصصی یا نور طبیعی خورشید برای رشد با کیفیت شود .

مهتابی در مقابل ال‌ای‌دی رشد گیاه؛ مقایسه‌ای بر اساس داده‌های فنی

خیلی از دوستان وقتی پای هزینه به میان می‌آید، سراغ لامپ مهتابی (فلورسنت) می‌روند، اما آیا واقعاً به صرفه است؟ بیایید این دو را از نظر داده‌های فنی مقایسه کنیم. واحد اصلی که باید به آن توجه کنید، میزان PAR یا همان تابش فعال فتوسنتزی است. مهتابی‌ها اگر از نوع T5 پیشرفته باشند، می‌توانند PAR قابل قبولی برای گیاهان سایه‌دوست تولید کنند، اما راندمان نوری آنها در مقایسه با LEDهای مدرن بسیار پایین‌تر است. یک لامپ ال‌ای‌دی رشد گیاه می‌تواند تا ۹۰٪ از انرژی مصرفی را به نور مفید برای گیاه تبدیل کند، در حالی که مهتابی بخش زیادی از انرژی را صرف تولید گرما می‌کند .

در مهتابی‌ها شما مجبورید لامپ را خیلی نزدیک به گیاه (حدود ۱۵ تا ۳۰ سانتی‌متر) نصب کنید تا نور کافی دریافت کند، که این کار باعث محدودیت در فضا و افزایش خطر سوختگی نقاط گرم گیاه می‌شود . اما در پروژکتورهای LED یا لامپ رشد گیاه پیشرفته، به دلیل استفاده از لنز، می‌توانید لامپ را در فاصله ۶۰ تا ۱۲۰ سانتی‌متری نصب کنید و هم‌چنان نور کافی با شدت بالا به گیاه برسد .

از نظر مصرف انرژی، اگر یک گلخانه خانگی کوچک دارید، تفاوت را در قبض برق به وضوح حس خواهید کرد. مهتابی‌ها علی‌رغم باور عمومی، به ویژه مدل‌های قدیمی، مصرف برق نسبتاً بالایی دارند. اما مهم‌ترین نکته در بحث برق و اتوماسیون گلخانه، امکان کنترل و دیمر کردن نور است. لامپ‌های LED رشد گیاه به راحتی به تایمر و سیستم‌های هوشمند متصل می‌شوند و شما می‌توانید طلوع و غروب خورشید مصنوعی را برای گیاهان شبیه‌سازی کنید. این سطح از کنترل در مهتابی‌ها یا وجود ندارد یا بسیار محدود و هزینه‌بر است.

راهنمای عملی خرید لامپ برای گیاه؛ چه مشخصه‌هایی را روی جعبه لامپ جستجو کنیم؟

وارد فروشگاه که می‌شوید، با انبوهی از لامپ‌های رنگی و اصطلاحاً “گیاهی” مواجه می‌شوید. برای اینکه سرتان کلاه نرود، باید به چند مشخصه کلیدی روی جعبه یا دفترچه راهنما دقت کنید.

اولین و مهم‌ترین نکته، عبارت “Full Spectrum” یا “فول اسپکتروم” است . لامپ‌های مهتابی معمولی یا لامپ‌های LED ارزان قیمت، تک طیف هستند. اما یک لامپ رشد گیاه واقعی باید طیفی نزدیک به خورشید داشته باشد. البته مراقب لامپ‌هایی که فقط چند دیود قرمز و آبی دارند و نور بنفش تولید می‌کنند باشید. این لامپ‌ها اگرچه ارزان‌ترند، اما ممکن است برای چشم انسان اذیت‌کننده باشند و در برخی موارد تقلبی بوده و با پوشش فسفری ساخته شده‌اند .

دومین مشخصه، توجه به توان مصرفی (وات) نیست، بلکه به واحد دیگری به نام PPF (شار فتوسنتزی) یا حداقل تعداد و نوع دیودها است. متأسفانه برخی تولیدکنندگان، توان لامپ را بالاتر از مقدار واقعی درج می‌کنند . سعی کنید لامپی را انتخاب کنید که دارای هیت سینک (صفحات آلومینیومی برای خنک شدن) و درایور مجزا باشد.

سوم، به زاویه تابش نور دقت کنید. روی جعبه لامپ‌های حرفه‌ای معمولاً نوشته شده “با لنز ۹۰ درجه” یا “۱۲۰ درجه” . هرچه زاویه باریک‌تر باشد، نور عمقی‌تر و متمرکزتر است و برای فضاهای بلند مناسب می‌باشد. در نهایت، به دنبال گارانتی معتبر باشید. لامپ‌های رشد گیاه اصل معمولاً تا ۵۰,۰۰۰ ساعت عمر مفید دارند .

کدام گیاهان با لامپ مهتابی زنده می‌مانند و کدامیک هرگز؟ 

بیایید واقع‌بین باشیم؛ همه ما بودجه خرید تجهیزات پیشرفته را نداریم. اگر به هر دلیلی مجبور به استفاده از لامپ مهتابی هستید، باید بدانید کدام گیاهان تحمل این شرایط را دارند و کدام یک اصلاً با این شرایط می‌میرند.

گیاهانی که با لامپ مهتابی زنده می‌مانند (گیاهان سایه‌دوست و مقاوم):

این گیاهان در طبیعت زیر سایه درختان جنگل رشد می‌کنند و به نور غیرمستقیم و کم عادت دارند.

زاموفیلیا (ZZ Plant): این گیاه فوق‌العاده مقاوم است و حتی با نور فلورسنت محیط‌های اداری هم به زندگی ادامه می‌دهد.

سانسوریا (گیاه مار): تقریباً در هر شرایط نوری دوام می‌آورد.

برگ عبایی: همانطور که از نامش پیداست، بسیار مقاوم و کم‌توقع است .

آگلونما و دیفن باخیا: گونه‌های با برگ سبز و تیره، نور کم را تحمل می‌کنند .

پتوس و سینگونیوم: اگرچه رشدشان کند می‌شود و ممکن است ابلقی خود را از دست بدهند، اما با مهتابی زنده می‌مانند.

گیاهانی که با لامپ مهتابی هرگز رشد نمی‌کنند (گیاهان آفتاب‌دوست و گل‌ده):

این گیاهان برای تولید گل و میوه یا حفظ فرم ظاهری خود به شدت نور بالایی نیاز دارند که مهتابی قادر به تأمین آن نیست. اگر زیر مهتابی بروند، یا از بین می‌روند یا هرگز گل نمی‌دهند.

کاکتوس‌ها و ساکولنت‌ها: این دسته برای حفظ رنگ و فرم فشرده خود به نور مستقیم و شدید خورشید یا پروژکتورهای LED پرقدرت نیاز دارند. زیر مهتابی علفی و بدشکل می‌شوند.

گل‌های آپارتمانی گلدار مانند بنفشه آفریقایی، حسن یوسف، پلومریا: این گیاهان برای شکوفایی به نور قرمز و آبی با شدت بالا نیاز مبرم دارند.

گیاهان مثمر مانند فلفل زینتی، گوجه گیلاسی، توت فرنگی: نور مهتابی هرگز نمی‌تواند انرژی لازم برای میوه دادن به این گیاهان را تأمین کند.

اجزای تابلو برق گلخانه

چطور از لامپ مهتابی (در صورت اجبار) بهترین استفاده را ببریم؟

فرض کنیم فعلاً نمی‌توانید یا نمی‌خواهید یک سیستم LED حرفه‌ای بخرید و همان لامپ مهتابی قدیمی را دارید. چه کار کنیم که همان از همان نور محدود، بیشترین بهره را برای گیاهان ببریم؟

اولین و مهم‌ترین نکته، فاصله است. برخلاف LEDها، مهتابی‌ها نور ضعیفی دارند. باید لامپ را خیلی نزدیک به گیاه نصب کنید. حداکثر فاصله ایده‌آل، ۱۵ تا ۲۰ سانتی‌متری بالای تاج گیاه است. اگر دورتر بگذارید، نور به قدری ضعیف می‌شود که عملاً بی‌اثر است.

دومین نکته، استفاده از چند لامپ به صورت ترکیبی است. سعی کنید از لامپ‌های مهتابی با طیف رنگ “نور روز” (Daylight) که برچسب ۶۵۰۰ کلوین دارند استفاده کنید، چون اینها مقدار بیشتری از طیف آبی را دارند. در کنار آن، اگر بتوانید یک لامپ مهتابی با نور گرم (۲۷۰۰ کلوین) هم نصب کنید تا مقدار کمی نور قرمز برای گیاه فراهم کنید. با این کار یک طیف نسبتاً متعادل‌تر می‌سازید.

سومین نکته، استفاده از بازتابنده‌ها (رفلکتور) است. دیوارها و سقف دور گلدان را با مواد بازتابنده مثل فویل آلومینیومی یا کاغذ سفید بپوشانید تا نوری که به اطراف می‌رود، به گیاه بازتابیده شود. مهتابی‌ها نور را به همه جهات می‌پاشند و با این کار، هدررفت نور را کاهش می‌دهید. فراموش نکنید که این لامپ‌ها طول عمر محدودی دارند و با افت نور مواجه می‌شوند، پس اگر لامپ خیلی قدیمی است و انتهای آن سیاه شده، حتماً تعویضش کنید.

چرا نورهای بنفش و صورتی (LED) در گلخانه‌های پیشرفته استفاده می‌شود؟

حتماً عکس‌هایی از گلخانه‌های مدرن دیده‌اید که فضای داخلی غرق در نور بنفش یا صورتی است. این صحنه نه برای جلوه‌های ویژه، بلکه کاملاً علمی و هدفمند است. دلیل اصلی این پدیده، تطبیق نور با گیرنده‌های نوری گیاه است. همانطور که گفتیم، دو رنگ قرمز و آبی بیشترین تأثیر را در فتوسنتز و رشد گیاه دارند .

نور بنفش در واقع ترکیبی از نور قرمز و آبی است. وقتی شما از یک لامپ LED با چیپ‌های مجزای قرمز و آبی استفاده می‌کنید، نور ترکیبی حاصل به رنگ بنفش یا صورتی دیده می‌شود. دلیل استفاده از این ترکیب در گلخانه‌های پیشرفته، افزایش راندمان و کاهش مصرف انرژی است. چرا باید انرژی صرف تولید نور سبز و زرد کرد در حالی که گیاه آنها را بازتاب می‌دهد و استفاده نمی‌کند؟ .

در فیزیولوژی گیاه، نور آبی (که در این نور بنفش وجود دارد) به گیرنده‌هایی به نام “کریپتوکروم” متصل می‌شود و مستقیماً بر باز و بسته شدن روزنه‌های هوایی (استوماتا) تأثیر می‌گذارد و به گیاه می‌گوید که ساقه‌های کوتاه و پرپشتی داشته باشد . از طرف دیگر، نور قرمز فیتوکروم‌ها را تحریک می‌کند. این گیرنده‌ها به گیاه می‌گویند که آیا در سایه است یا نور کافی برای گلدهی وجود دارد. با تنظیم دقیق نسبت نور قرمز به آبی، دانشمندان کشاورزی می‌توانند گیاه را مجبور به گلدهی در زمان دلخواه کنند یا کیفیت میوه را بالا ببرند.

اشتباهاتی که استفاده از هر نوع لامپی را بی‌نتیجه می‌کند

مهم نیست چقدر پول خرج بهترین و گران‌ترین لامپ رشد گیاه کرده‌اید، اگر این اشتباهات را مرتکب شوید، نتیجه مطلوب را نخواهید گرفت. این خط قرمزها را جدی بگیرید:

روشن ماندن ۲۴ ساعته لامپ: این شایع‌ترین اشتباه است. گیاهان هم مثل ما نیاز به استراحت و تنفس دارند. در دوره تاریکی، گیاه متابولیسم خود را تنظیم و مواد قندی را مصرف می‌کند. اگر نور قطع نشود، چرخه رشد گیاه به هم می‌خورد. برای گیاهان آپارتمانی معمولاً ۱۴ تا ۱۶ ساعت نور کافی است و بقیه زمان باید تاریکی مطلق باشد .

فاصله نامناسب لامپ: نصب لامپ خیلی دور باعث “کشیدگی” و ضعیفی گیاه می‌شود. نصب خیلی نزدیک هم باعث سوختگی برگ‌ها و قهوه‌ای شدن لبه‌ها می‌شود.

عدم توجه به دمای محیط و رطوبت: نور شدید به خصوص از نوع LED، می‌تواند دمای سطح برگ را بالا ببرد. اگر تهویه مناسبی نباشد یا آبیاری را فراموش کنید، گیاه دچار شوک می‌شود.

خرید لامپ‌های بی کیفیت و تقلبی: بازار پر است از لامپ‌هایی که فقط شکل ظاهری دارند و با چند دیود ارزان قیمت، هیچ طیف مفیدی تولید نمی‌کنند . همیشه از فروشنده بخواهید مشخصات PAR یا حداقل طیف نوری را ارائه دهد.

حرف آخر؛ لامپ مهتابی برای رشد گیاهان، آری یا خیر؟

شاید الان برای شما هم این سوال پیش آمده باشد که بالاخره تکلیف ما با لامپ مهتابی برای رشد گیاهان چیست؟ پاسخ صادقانه این است که اگر گیاهان شما جزء آن دسته از گونه‌های مقاوم و سایه‌دوست هستند، این لامپ‌ها می‌توانند یک ناجی کم‌هزینه و در دسترس باشند. اما فراموش نکنید که نباید از یک لامپ مهتابی معمولی انتظار معجزه داشت. این لامپ‌ها هرگز نمی‌توانند نور مورد نیاز برای گلدهی یا میوه‌دهی را تأمین کنند و صرفاً برای جلوگیری از مرگ تدریجی گیاهان برگ سبز در محیط‌های کم‌نور کاربرد دارند.

نکته مهمی که باید در نظر داشته باشید این است که صنعت نورپردازی گیاهان در سال‌های اخیر پیشرفت چشمگیری داشته است. اگر واقعاً به فکر رشد سالم و شاداب گیاهان خود هستید و می‌خواهید هزینه برق و زمانتان را بهینه کنید، توصیه می‌کنم نگاهی به لامپ‌های LED رشد گیاه بیندازید. این لامپ‌ها با وجود قیمت بالاتر اولیه، در بلندمدت با مصرف برق کمتر و عمر بسیار بیشتر، به‌صرفه‌تر تمام می‌شوند. در نهایت، مهم‌ترین نکته این است که قبل از خرید هر نوع لامپی، نیاز نوری گیاه خود را به دقت بررسی کنید. هیچ‌وقت یک کاکتوس را زیر لامپ مهتابی نگذارید و برای یک برگ‌عبایی، هزینه یک پروژکتور پیشرفته LED را پرداخت نکنید. انتخاب هوشمندانه، رمز موفقیت شما در دنیای جذاب نگهداری از گیاهان است.

سوالات متداول درمورد لامپ مهتابی برای رشد گیاهان

۱. آیا می‌توانم از لامپ LED معمولی خانه برای گیاهانم استفاده کنم؟

خیر، لامپ‌های LED معمولی صرفاً برای روشنایی طراحی شده‌اند و طیف نوری آنها با نیاز فتوسنتزی گیاه هماهنگی ندارد. این لامپ‌ها ممکن است باعث رشد علفی و ضعیف گیاه شوند و در بلندمدت گیاه را از بین ببرند، چون فاقد شدت کافی در طیف قرمز و آبی هستند .

۲. منظور از PAR در مشخصات لامپ رشد گیاه چیست؟

PAR مخفف “Photosynthetically Active Radiation” به معنای “تابش فعال فتوسنتزی” است. این پارامتر نشان‌دهنده مقدار نوری است که برای فتوسنتز گیاه مفید بوده و در بازه طول موج ۴۰۰ تا ۷۰۰ نانومتر قرار دارد. هرچه مقدار PAR یک لامپ بالاتر باشد، نور مفیدتری به گیاه می‌رسد .

۳. بهترین فاصله برای نصب لامپ رشد گیاه چقدر است؟

این فاصله به توان و نوع لامپ بستگی دارد:

لامپ‌های مهتابی و LEDهای کم مصرف (سرپیچی): بین ۱۵ تا ۳۰ سانتی‌متر.

پروژکتورهای LED و وال واشرهای معمولی: بین ۴۰ تا ۶۰ سانتی‌متر .

پروژکتورهای لنزی و مدل‌های پرقدرت گلخانه‌ای: بین ۸۰ تا ۱۲۰ سانتی‌متر .

۴. آیا نور لامپ‌های رشد گیاه برای سلامت انسان ضرر دارد؟

خیر، نور این لامپ‌ها خطری برای انسان ندارد. با این حال، نگاه کردن مستقیم و طولانی‌مدت به نور شدید LED (به خصوص انواع بنفش و قوی) می‌تواند برای چشم خسته‌کننده باشد. توصیه می‌شود اگر در فضای نشیمن از این لامپ‌ها استفاده می‌کنید، مدل‌های فول اسپکتروم با نور سفید را انتخاب کنید تا برای چشم آزاردهنده نباشد .

۵. لامپ مهتابی برای رشد گیاهان باید چند ساعت در شبانه‌روز روشن بماند؟

برای اکثر گیاهان آپارتمانی، ۱۲ تا ۱۶ ساعت روشنایی و ۸ تا ۱۲ ساعت تاریکی مطلق ایده‌آل است. در مرحله رشد رویشی (تولید برگ و ساقه) نوردهی می‌تواند به سمت ۱۶ ساعت باشد و در مرحله گلدهی برای برخی گیاهان حساس به ۱۲ ساعت کاهش یابد .